ระบบย่อยอาหารของสัตว์ ม.5 สรุปเนื้อหา พร้อมโจทย์และเฉลย ฟรี

หน้าแรก
เนื้อหาวิชาการ
ชีววิทยา
ระบบย่อยอาหารของสัตว์ ม.5 สรุปเนื้อหา พร้อมโจทย์และเฉลย ฟรี

21 พฤษภาคม 2026

ท่ามกลางความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตบนโลก ตั้งแต่สายพันธุ์ที่มีขนาดเล็กจิ๋วไปจนถึงสัตว์ยักษ์ที่ใหญ่โตกว่ามนุษย์หลายร้อยเท่า แม้รูปลักษณ์และโครงสร้างทางกายภาพจะแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง แต่สิ่งหนึ่งที่สัตว์ทุกชนิดมีร่วมกันคือการพึ่งพาอาหาร ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานหลักในการดำรงชีวิต โดยกลไกการย่อยอาหารของสัตว์แต่ละประเภทจะถูกออกแบบมาให้สอดรับกับโครงสร้างร่างกายเฉพาะตัว

วันนี้พี่จะพาไปรู้จักกับระบบย่อยอาหารของสัตว์แต่ละประเภทกันว่าเขาย่อยอาหารกันอย่างไร ไปหาคำตอบกันเลย !!

สนใจหัวข้อไหน ... กดอ่านเลย

ระบบย่อยอาหารของสัตว์ มีกี่ประเภท ?

ในที่นี้พี่ขออธิบายโดยใช้สถานที่เป็นเกณฑ์ในการแบ่งประเภทการย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิตน้า เราจะสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภท คือ

1.1 การย่อยอาหารภายในเซลล์

เกิดขึ้นในสัตว์ที่มีโครงสร้างไม่ซับซ้อน หรือสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว

กระบวนการ : เซลล์นำอาหารเข้าสู่ร่างกายผ่านวิธีฟาโกไซโทซิส (Phagocytosis) หรือ พิโนไซโทซิส (Pinocytosis) เกิดเป็นฟูดแวคิวโอล (Food vacuole) และฟูดแวคิวโอลจะรวมตัวกับไลโซโซม (Lysosome) ซึ่งมีเอนไซม์ (Enzyme) อยู่ภายใน ทำหน้าที่ย่อยอาหารให้มีขนาดเล็กลง
ข้อจำกัด : ไม่สามารถกินอาหารที่มีขนาดใหญ่กว่าเซลล์ได้ และประสิทธิภาพการดูดซึมพลังงานค่อนข้างต่ำ

1.2 การย่อยอาหารภายนอกเซลล์

พบในสิ่งมีชีวิตส่วนใหญ่ ช่วยให้สามารถกินอาหารที่มีขนาดใหญ่และซับซ้อนได้

กระบวนการ : เซลล์หลั่งเอนไซม์ออกมานอกเซลล์เพื่อย่อยอาหารในช่องว่าง (Lumen) ของทางเดินอาหาร
ข้อดี : มีการจัดแบ่งพื้นที่เฉพาะสำหรับการย่อยแต่ละขั้นตอน ทำให้สามารถย่อยและดูดซึมได้อย่างต่อเนื่อง

โครงสร้างการย่อยอาหารของสัตว์

เราสามารถแบ่งสัตว์ตามโครงสร้างในการย่อยอาหารได้ 3 กลุ่ม คือ สัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร สัตว์ที่มีทางเดินอาหารแบบไม่สมบูรณ์ (มีช่องเปิดทางเดียวคือปาก) และสัตว์ที่มีทางเดินอาหารแบบสมบูรณ์ (มีทั้งปากและทวารหนัก)

2.1 สัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร

สิ่งมีชีวิตกลุ่มนี้จะใช้การย่อยภายในเซลล์เป็นหลัก

โพรโทซัว (Protozoa – อะมีบา พารามีเซียม) : แม้ไม่ใช่สัตว์ในอาณาจักร Animalia แต่มีกลไกคล้ายกัน
พารามีเซียมใช้ขนซิเลียโบกพัดอาหารเข้าสู่ร่องปาก (Oral groove) สร้างฟูดแวคิวโอล ก่อนจะไปรวมตัวกับไลโซโซมเพื่อใช้เอนไซม์ภายในไลโซโซมย่อยอาหารให้เล็กลง และลำเลียงสารอาหารที่ย่อยได้ไปทั่วเซลล์ ส่วนอะมีบาจะนำอาหารเข้าสู่เซลล์ด้วยวิธีฟาโกไซโทซิส และพิโนไซโทซิส เกิดฟูดแวคิวโอลที่ไปรวมตัวกับไลโซโซมเพื่อย่อยอาหาร ซึ่งทั้งคู่จะกำจัดกากอาหารออกนอกเซลล์โดยให้ฟูดแวคิวโอลจะเคลื่อนไปใกล้เยื่อหุ้มเซลล์และปล่อยออกด้วยวิธี
เอกโซไซโทซิส (Exocytosis)

ฟองน้ำ (Porifera) : สัตว์กลุ่มเดียวที่ไม่มีเนื้อเยื่อแท้จริง ลำตัวเป็นรูพรุน
- โคเอโนไซต์ (Choanocyte) : ใช้แฟลเจลลัม (Flagellum) สร้างกระแสพัดน้ำเข้าสู่ช่องน้ำเข้า ดักจับอาหารด้วยเข้าไปในปลอกด้วยวิธีฟาโกไซโทซิส เกิดเป็นฟูดแวคิวโอล แล้วรวมกับไลโซโซม โดยใช้เอนไซม์ภายในไลโซโซมย่อยอาหารให้มีขนาดเล็กลง
- อะมีโบไซต์ (Amoebocyte) : มีลักษณะคล้ายอะมีบา รับอาหารที่ย่อยแล้วหรือเศษอาหารจากโคเอโนไซต์มาย่อยต่อและส่งกระจายไปยังเซลล์อื่นทั่วร่างกาย
- ลำเลียงกากอาหารออกจากเซลล์ด้วยวิธีเอกโซไซโทซิส แล้วเอาออกนอกร่างกายผ่านช่องน้ำออก

2.2 สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์

มีช่องเปิดเพียงช่องเดียว (Gastrovascular cavity) ทำหน้าที่เป็นทั้งปากและทวารหนัก ซึ่งอาหารและกากอาหารจะเข้าออกทางเดียวกัน มีการย่อยอาหารทั้งภายนอกและภายในเซลล์

ไฮดรา (Hydra) :
- เซลล์ต่อม (Gland cell) : หลั่งเอนไซม์ลงสู่ช่องว่างกลางลำตัวเพื่อย่อยอาหารภายนอกเซลล์
- เซลล์ย่อยอาหาร (Nutritive cell) : ใช้วิธีฟาโกไซโทซิส จับเศษอาหารที่ย่อยแล้วบางส่วนเข้ามาย่อยต่อภายในเซลล์เช่นเดียวกับฟองน้ำ

พลานาเรีย (Planaria) : ทางเดินอาหารแตกแขนง (Diverticula) ไปทั่วร่างกายเพื่อทำหน้าที่แทนระบบหมุนเวียนเลือดในการส่งสารอาหาร พลานาเรียจะปล่อยเอนไซม์มาย่อยอาหารให้เป็นชิ้นเล็กลงภายนอกตัว แล้วจะใช้คอหอย (Pharynx) ที่ยืดหดได้เพื่อดูดกินอาหารนั้น เซลล์ที่ทางเดินอาหารปล่อยเอนไซม์มาย่อยอาหารในช่องภายในลำตัว และย่อยต่อภายในเซลล์จนสมบูรณ์

2.3 สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์

มีทางเดินอาหารเป็นท่อและแบ่งเป็นส่วน ๆ ซึ่งทำหน้าที่จำเพาะ มีช่องเปิดแยกกันระหว่างปากและทวารหนัก

1. ไส้เดือนดิน (Earthworm) :

- ปาก (Mouth) : รับอาหาร
- คอหอย (Pharynx) : กล้ามเนื้อหนาสำหรับดูดอาหาร
- หลอดอาหาร (Esophagus) : ทางผ่านของอาหาร
- กระเพาะพักอาหาร (Crop) : เก็บและทำให้อาหารนิ่ม
- กึ๋น (Gizzard) : ผนังกล้ามเนื้อแข็งแรงทำหน้าที่บดอาหารเชิงกล
- ลำไส้ (Intestine) : ย่อยและดูดซึม โดยมีผนังลำไส้ที่พับเว้าช่วยเพิ่มพื้นที่ผิว

2. แมลง (Insects) :

- ทางเดินอาหารส่วนหน้า (Foregut) : ประกอบด้วย ปาก ต่อมน้ำลาย (Salivary gland) หลอดอาหาร กระเพาะพักอาหาร และ โพรเวนทริคิวลัส (Proventriculus) ซึ่งทำหน้าที่บดอาหาร
- ทางเดินอาหารส่วนกลาง (Midgut) : มีต่อมสร้างเอนไซม์ (Gastric caeca) ทำหน้าที่สร้างเอนไซม์มาย่อยและดูดซึมสารอาหาร
- ทางเดินอาหารส่วนท้าย (Hindgut) : ประกอบด้วยลำไส้ตรง (Rectum) ทำหน้าที่ดูดน้ำกลับและขับกากออกทางทวารหนัก

3. สัตว์ปีก (Birds) :

- หลอดอาหาร : ทางผ่านของอาหาร
- กระเพาะพักอาหาร : เก็บสำรองอาหาร
- กระเพาะอาหาร (Stomatch) : หรือกระเพาะอาหารส่วนหน้า ทำหน้าที่หลั่งกรดและเอนไซม์เพื่อย่อยทางเคมี
- กึ๋น : ผนังกล้ามเนื้อหนามาก ใช้สำหรับบดอาหาร (มักมีกรวดช่วย)

4. สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (Mammals – เช่น กระต่าย) :

- ประกอบด้วย ปากที่มีฟันช่วยบดเคี้ยว ต่อมน้ำลาย หลอดอาหาร กระเพาะอาหาร ลำไส้เล็ก (Small intestine) และลำไส้ใหญ่ (Large intestine)
- ซีกัม (Cecum) : ในสัตว์กินพืช (Herbivore) จะมีขนาดใหญ่มากเพื่อเป็นแหล่งอาศัยของจุลินทรีย์ช่วยย่อยเซลลูโลส (Cellulose)

5. สัตว์เคี้ยวเอื้อง (Ruminants) : กระเพาะ 4 ส่วน

- ผ้าขี้ริ้ว (Rumen) : แหล่งหมักอาหารโดยจุลินทรีย์เพื่อย่อยเซลลูโลส ให้เป็นกรดไขมันสายสั้น
- รังผึ้ง (Reticulum) : บดผสมอาหารและสำรอกออกมาเคี้ยวใหม่
- สามสิบกลีบ (Omasum) : ดูดซึมน้ำและแร่ธาตุ
- กระเพาะจริง (Abomasum) : หลั่งน้ำย่อยและกรดไฮโดรคลอริกเพื่อย่อยโปรตีนและจุลินทรีย์

ข้อสอบระบบย่อยอาหารของสัตว์พร้อมเฉลย

เป็นยังไงกันบ้าง หลังจากที่น้อง ๆ ได้เรียนรู้เรื่องระบบย่อยอาหารของสัตว์แล้ว น้อง ๆ รู้ไหมว่าเรื่องนี้มีออกข้อสอบ ทั้งในโรงเรียนและในสนามสอบเข้ามหาวิทยาลัยด้วยน้าา ซึ่งวันนี้พี่มีตัวอย่างข้อสอบมาให้ลองทดสอบกัน อ่านโจทย์และเลือกตอบในใจก่อนดูเฉลยน้าา ถ้าพร้อมแล้วไปลุยกันเลยย !

เฉลยโจทย์ระบบย่อยอาหารของสัตว์ ข้อที่ 1

ตอบ ตัวเลือกที่ 1

ตัวเลือกที่ 1 อะมีบา – Oral groove ไม่สัมพันธ์กัน เพราะอะมีบาไม่มีโครงสร้างที่เรียกว่า Oral groove (ร่องปาก) แต่จะใช้การยื่นเท้าเทียม (Pseudopodium) เพื่อล้อมจับอาหารด้วยวิธีฟาโกไซโทซิส (Phagocytosis) ในขณะที่ Oral groove เป็นโครงสร้างที่พบในพารามีเซียม

ตัวเลือกที่ 2 พารามีเซียม – Lysosome สัมพันธ์กัน เพราะพารามีเซียมมีความสัมพันธ์กับ Lysosome โดยเมื่อพารามีเซียมกินอาหารเข้าไปจะเกิดเป็น Food vacuole จากนั้น Lysosome จะนำเอนไซม์มาย่อยอาหารภายในถุงนั้น

ตัวเลือกที่ 3 ฟองน้ำ – Choanocyte สัมพันธ์กัน เพราะฟองน้ำมีเซลล์ Choanocyte (เซลล์ปลอกคอ) ทำหน้าที่ใช้แฟลเจลลัมโบกพัดกระแสน้ำเพื่อดักจับอนุภาคอาหารเข้าสู่เซลล์

ตัวเลือกที่ 4 ไฮดรา – ย่อยอาหารภายในเซลล์ สัมพันธ์กัน เพราะไฮดรามีการย่อยอาหารทั้งภายนอกเซลล์ (ในช่องว่างกลางลำตัว) และการย่อยอาหารภายในเซลล์ (โดยเซลล์บุผนังช่องว่างกลางลำตัวหรือ Nutritive cell)

ตัวเลือกที่ 5 พลานาเรีย – ย่อยอาหารภายนอกเซลล์ สัมพันธ์กัน เพราะพลานาเรียมีการย่อยอาหารภายนอกเซลล์ โดยการปล่อยเอนไซม์จากคอหอยออกมาย่อยอาหารให้มีขนาดเล็กลงก่อนที่จะดูดเข้าสู่ทางเดินอาหาร

เฉลยโจทย์ระบบย่อยอาหารของสัตว์ ข้อที่ 2

ตอบ ตัวเลือกที่ 1

ตัวเลือกที่ 5 การปล่อยเอนไซม์มาย่อยอาหารภายนอกเซลล์โดยเซลล์ A คล้ายกับที่พบในไฮดรา ไม่ถูกต้อง เพราะฟองน้ำ (รวมถึงเซลล์ A หรือ Choanocyte) มีเพียงการย่อยอาหารภายในเซลล์เท่านั้น ไม่มีการปล่อยเอนไซม์ออกมาย่อยอาหารในช่องว่างภายนอกเซลล์เหมือนกับที่พบในไฮดรา

ตัวเลือกที่ 1 กลไกการย่อยอาหารภายในเซลล์ B คล้ายกับอะมีบา ถูกต้อง เพราะเซลล์ B (Amoebocyte) มีการเคลื่อนที่และกินอาหารด้วยวิธีฟาโกไซโทซิสคล้ายกับอะมีบา

ตัวเลือกที่ 2 กลไกการนำอาหารเข้าสู่เซลล์ A คล้ายกับพารามีเซียม ถูกต้อง เพราะเซลล์ A (Choanocyte) ใช้
แฟลเจลลัมโบกพัดอาหารเข้ามา คล้ายกับพารามีเซียมที่ใช้ซิเลียบริเวณร่องปากโบกพัดอาหารเข้าสู่เซลล์

ตัวเลือกที่ 3 การย่อยอาหารโดยใช้เอนไซม์จากไลโซโซมพบได้ในเซลล์ A และ B ถูกต้อง เพราะทั้ง Choanocyte และ Amoebocyte ต่างมีการย่อยอาหารภายในเซลล์ ซึ่งต้องอาศัยเอนไซม์จากไลโซโซมทั้งคู่

ตัวเลือกที่ 4 การลำเลียงสารที่ได้จากการย่อยของเซลล์ B เป็นการลำเลียงผ่านเซลล์โดยตรง ถูกต้อง เพราะเซลล์ B (Amoebocyte) ทำหน้าที่เสมือนระบบหมุนเวียนสาร โดยนำสารอาหารที่ย่อยแล้วไปส่งต่อให้กับเซลล์อื่น ๆ ในร่างกายของฟองน้ำโดยตรง

ระบบย่อยอาหารของสัตว์เป็นอีกหนึ่งบทใหญ่ของวิชาชีววิทยาที่น้อง ๆ ควรทบทวนและทำแบบฝึกหัดให้เยอะเลย เพราะเนื้อหาค่อนข้างซับซ้อน และมีจุดที่ต้องจำเยอะมาก แถมเรื่องนี้ยังมีออกสอบใน A-Level ชีววิทยาด้วยน้า ดังนั้นถ้าเก็บเนื้อหาแน่น ฝึกทำโจทย์มาอย่างดี ก็อาจช่วยเพิ่มโอกาสทำคะแนนของวิชานี้ไปด้วยนั่นเอง แต่สำหรับน้อง ๆ คนไหนที่ยังไม่รู้จะเริ่มอ่านหนังสืออย่างไรดี ไม่ว่าจะสนาม A-Level หรือสนามอื่น ๆ อย่าง TGAT, TPAT

พี่ก็ขอแนะนำตัวช่วยอย่าง คอร์สเตรียมสอบมหาลัยฯ ของ SmartMathPro เลยย มีให้เลือกมากมายทั้งสนาม TGAT / TPAT หรือ A-Level และสอนโดยติวเตอร์ที่มีความเชี่ยวชาญในแต่ละวิชาด้วย

โดยในแต่ละคอร์สจะสอนปูพื้นฐานแบบละเอียด อิงตาม Test Blueprint ปีล่าสุด (ใครที่พื้นฐานไม่แน่นก็สามารถเรียนได้) พร้อมพาตะลุยโจทย์แบบไต่ระดับ ตั้งแต่โจทย์ซ้อมมือไปจนถึงข้อสอบเก่าหรือโจทย์ที่ใกล้เคียงกับข้อสอบจริง แถมยังแจกเทคนิคในการทำข้อสอบที่จะช่วยให้น้อง ๆ ทำข้อสอบได้เร็วขึ้นและช่วยเพิ่มโอกาสในการอัปคะแนนให้อีกด้วย สำหรับน้อง ๆ คนไหนที่สมัครตอนนี้ รับฟรี Unseen Mock Test ชุดพิเศษ และสิทธิพิเศษต่าง ๆ ประจำเดือน ถ้าใครสนใจ คลิก เข้ามาดูรายละเอียดแต่ละคอร์สได้เลยยย