ระบบย่อยอาหารมนุษย์ ชีววิทยา ม.5 พร้อมแบบฝึกหัด

หน้าแรก
เนื้อหาวิชาการ
ชีววิทยา
ระบบย่อยอาหารมนุษย์ ชีววิทยา ม.5 พร้อมแบบฝึกหัด

16 เมษายน 2026
สรุปเนื้อหาชีวะ

น้อง ๆ เคยสงสัยไหมว่าอาหารที่เรากินเข้าไปในแต่ละมื้อ ร่างกายมีขั้นตอนจัดการกับอาหารที่กินเข้าไปอย่างไร
แล้วระบบย่อยอาหารเริ่มต้นทำงานตั้งแต่จุดไหน อวัยวะส่วนใดที่ทำหน้าที่หลักในการย่อยและดูดซึมสารอาหารเข้าสู่ร่างกาย แล้วทำอย่างไรถึงจะกำจัดส่วนที่เหลือออกไปได้

ถ้าใครกำลังสงสัยเรื่องเหล่านี้ บอกได้เลยว่าหายห่วงเลยเพราะว่าในบทความนี้ เพราะพี่ทำสรุปเรื่องระบบการย่อยอาหารของมนุษย์ไว้ให้แล้ว พร้อมตัวอย่างข้อสอบท้ายบทความและแบบฝึกหัดเพิ่มเติมให้ทุกคนอีกด้วยย

สนใจหัวข้อไหน ... กดอ่านเลย

ระบบย่อยอาหารคืออะไร ?

ระบบย่อยอาหาร คือ กระบวนการแปรสภาพสารอาหารที่มีโมเลกุลขนาดใหญ่และซับซ้อน ให้กลายเป็นสารอาหารที่มีโมเลกุลขนาดเล็กพอที่ร่างกายจะสามารถดูดซึมเข้าสู่ระบบหมุนเวียนเลือดและระบบน้ำเหลือง เพื่อนำไปใช้ในกระบวนการเมแทบอลิซึมของเซลล์ได้

อวัยวะที่ใช้ย่อยอาหาร

อวัยวะในระบบย่อยอาหารแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มหลัก คือ

ทางเดินอาหาร

ช่องปาก (Mouth) : บดเคี้ยว คลุกเคล้าอาหารกับน้ำลาย และเริ่มต้นการย่อยทางเคมี
หลอดอาหาร (Esophagus) : ท่อกล้ามเนื้อที่ลำเลียงอาหารสู่กระเพาะด้วยการหดตัวและคลายตัวของกล้ามเนื้อเรียบ เรียกว่า เพอริสตัลซิส (Peristalsis)
กระเพาะอาหาร (Stomach): ถุงกล้ามเนื้อแข็งแรง ทำหน้าที่พักอาหาร คลุกเคล้าอาหาร ย่อยโปรตีน และยังดูดซึมสารบางชนิด เช่น แอลกอฮอล์ ยาบางชนิด
ลำไส้เล็ก (Small Intestine): แบ่งเป็น 3 ส่วน คือ Duodenum (ย่อยมากที่สุด), Jejunum (ดูดซึมมากที่สุด) และ Ileum (ย่อยและดูดซึมน้อย)
ลำไส้ใหญ่ (Large Intestine): ดูดซึมน้ำและแร่ธาตุ และเป็นที่อยู่ของแบคทีเรียที่ช่วยสังเคราะห์วิตามินบางชนิด

อวัยวะช่วยย่อย

ตับ (Liver) : ผลิต น้ำดี (Bile) ซึ่งประกอบด้วยเกลือน้ำดี (Bile salt) ทำหน้าที่เป็น Emulsifier ทำให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดเล็ก ๆ
ตับอ่อน (Pancreas) : สร้างเอนไซม์ส่งให้ลำไส้เล็ก และหลั่งโซเดียมไฮโดรเจนคาร์บอเนต (NaHCO3) เพื่อลดความเป็นกรดของอาหารจากกระเพาะ

ขั้นตอนการย่อยอาหาร

การย่อยเชิงกล (Mechanical Digestion) : การทำให้ขนาดอาหารเล็กลงแต่โครงสร้างเคมีไม่เปลี่ยน เช่น การเคี้ยว การกลืน และ การบีบตัวของทางเดินอาหาร
การย่อยเชิงเคมี (Chemical Digestion) : การสลายพันธะเคมีโดยอาศัยน้ำและเอนไซม์ เรียกกระบวนการนี้ว่า Hydrolysis

การย่อยอาหารในคน

การกิน (Ingestion)

เป็นขั้นตอนการนำอาหารเข้าสู่ร่างกายทางปาก โดยปากจะมี

ลิ้น : ช่วยคลุกเคล้าอาหาร รับรส และช่วยในการกลืน
ฟัน : ตัด ฉีก และบดอาหารให้เป็นชิ้นเล็ก ๆ เพื่อเพิ่มพื้นที่ผิวในการทำงานของเอนไซม์
ต่อมน้ำลาย : มี 3 คู่ อยู่ที่ข้างกกหู ใต้ขากรรไกร และใต้ลิ้น ทำหน้าที่หลั่งน้ำลายที่มีเมือก (Mucus) ช่วยหล่อลื่นอาหาร ทำให้อาหารเคลื่อนเข้าสู่หลอดอาหารได้ง่าย และหลั่งเอนไซม์อะไมเลส (Amylase)

การย่อย (Digestion)

การย่อยในปาก (pH 6.2 – 7.4)

เชิงกล : การเคี้ยว
เชิงเคมี : Amylase ย่อยแป้งและไกลโคเจน ให้เป็นเดกซ์ทริน (Dextrin) และมอลโทส (Maltose)
การกลืน : ลิ้นรวบอาหารเป็นก้อน (Bolus) $\to$ ลิ้นดันอาหารไปด้านหลัง $\to$ เพดานอ่อนยกขึ้นปิดโพรงจมูก (กันอาหารย้อนออกจมูก) $\to$ ฝาปิดกล่องเสียงปิดลง (กันอาหารเข้าหลอดลม) $\to$ กล้ามเนื้อหลอดอาหารหดและคลายตัว (Peristalsis) $\to$ ผลักอาหารลงสู่กระเพาะ

การย่อยในกระเพาะอาหาร (pH 1.5 – 2.5)

เชิงกล : การบีบตัวเพื่อคลุกเคล้าอาหารจนมีลักษณะเหลวคล้ายซุป
เชิงเคมี : ผนังกระเพาะอาหารส่วนท้ายจะหลั่งฮอร์โมนแกสตริน (Gastrin) ไปกระตุ้นการหลั่งกรดไฮโดรคลอริก (HCl) ซึ่งจะเปลี่ยนเพปซิโนเจน (Pepsinogen) ที่ยังไม่สามารถทำหน้าที่เป็นเอนไซม์ได้ให้เป็นเอนไซม์เพปซิน (Pepsin) ที่จะย่อยโปรตีนให้เป็นสายพอลิเพปไทด์สายสั้น ๆ

การย่อยในลำไส้เล็ก (pH ~8)

เชิงกล : มีการหดตัวเป็นจังหวะ (Rhythmic Segmentation) เพื่อคลุกเคล้าอาหารกับน้ำย่อย และเพอริสตัลซิส (Peristalsis) ซึ่งเป็นการหดตัวและคลายตัวของกล้ามเนื้อ ช่วยผลักอาหาร หรือบีบไล่อาหารให้เคลื่อนที่ต่อ
เชิงเคมี : ลำไส้เล็กมีการย่อยสารอาหารทุกประเภท ได้แก่
การย่อยสารอาหารประเภทโปรตีน
- ตับอ่อนสร้างเอนไซม์ในสภาวะยังไม่ทำงาน ได้แก่
  - ทริปซิโนเจน (Trypsinogen)
  - ไคโมทริปซิโนเจน (Chymotrypsinogen)
  - โปรคาร์บอกซิเพปทิเดส (Procarboxypeptidase)
- ลำไส้เล็กสร้างเอนไซม์เอนเทอโรไคเนส (Enterokinase) ไปเปลี่ยนทริปซิโนเจน $\to$ ทริปซิน (Trypsin)
- ทริปซินจะไปช่วยเปลี่ยนเอนไซม์ตัวอื่นให้พร้อมทำงาน
  - ไคโมทริปซิโนเจน $\to$ ไคโมทริปซิน (Chymotrypsin)
  - โปรคาร์บอกซิเพปทิเดส $\to$ คาร์บอกซิเพปทิเดส (Carboxypeptidase)
- ทริปซินและไคโมทริปซินย่อยโปรตีน $\to$ เพปไทด์
- คาร์บอกซิเพปทิเดสย่อยโปรตีน + เพปไทด์ $\to$ กรดแอมิโน
- ดูโอดีนัมผลิตเอนไซม์แอมิโนเพปทิเดส (Aminopeptidase) ไดเพปทิเดส (Dipeptidase) ไตรเพปทิเดส (Tripeptidase) ย่อยเพปไทด์ $\to$ กรดแอมิโน

การย่อยสารอาหารประเภทคาร์โบไฮเดรต

- ตับอ่อนสร้างเอนไซม์อะไมเลสส่งไปที่ลำไส้เล็กย่อย แป้ง + ไกลโคเจน + เดกซทริน $\to$ มอลโทส
- ดูโอดีนัมสร้างเอนไซม์
  - มอลเทส (Maltase) ย่อยมอลโทส $\to$ กลูโคส
  - ซูเครส (Sucrase) ย่อยซูโครส $\to$ กลูโคส + ฟรักโทส
  - แล็กเทส (Lactase) ย่อยแล็กโทส $\to$ กลูโคส + กาแล็กโทส

การย่อยสารอาหารประเภทไขมัน

- น้ำดีจากตับมีเกลือน้ำดี ทำหน้าที่ทำให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดเล็ก ๆ อยู่ในรูปอิมัลชัน (Emulsion)
- เอนไซม์ลิเพส (Lipase) จากตับอ่อนและลำไส้เล็ก ย่อยไขมัน $\to$ กรดไขมัน + กลีเซอรอล

การย่อยสารอาหารประเภทกรดนิวคลีอิก

- การย่อยสารอาหารประเภทกรดนิวคลีอิก
  - ดีออกซีไรโบนิวคลีเอส (Deoxyribonuclease) ย่อย DNA $\to$ นิวคลีโอไทด์
  - เอนไซม์ไรโบนิวคลีเอส (Ribonuclease) ย่อย RNA $\to$ นิวคลีโอไทด์
  - เอนไซม์นิวคลีโอทิเดส (Nucleotidase) ย่อยนิวคลีโอไทด์ $\to$ นิวคลีโอไซด์ + ฟอสเฟต
- นิวคลีโอไซด์ถูกดูดซึมเข้าไมโครวิลไล (Microvilli) แล้วถูกย่อยโดยเอนไซม์นิวคลีโอซิเดส (Nucleosidase) $\to$ เพนโทส + ไนโตรจีนัสเบส

นอกจากนี้ ลำไส้เล็กสร้างฮอร์โมน 2 ชนิด คือ

ซีครีทิน (Secretin) กระตุ้นการหลั่งโซเดียมไฮโดรเจนคาร์บอเนต (NaHCO3) จากตับอ่อน เพื่อลดความเป็นกรดของอาหารที่มาจากกระเพาะอาหาร
โคลีซิสโตไคนิน (Cholecystokinin; CCK) กระตุ้นการหลั่งน้ำดีจากตับ และกระตุ้นการหลั่งเอนไซม์จากตับอ่อน

การดูดซึม (Absorption)

กระเพาะอาหาร : แอลกอฮอล์ คาเฟอีน ยาบางชนิด
ลำไส้เล็ก : การดูดซึมส่วนใหญ่เกิดที่ลำไส้เล็ก โดยมีโครงสร้างที่เพิ่มพื้นที่ผิวในการดูดซึมอย่างวิลไล (Villi) เป็นส่วนที่ยื่นออกมาคล้ายนิ้ว และที่ด้านนอกของวิลลัสยังมีไมโครวิลไล (Microvilli) ที่ยื่นออกไป
- ดูดซึมผ่านหลอดเลือดฝอย: กลูโคส กรดแอมิโน วิตามินที่ละลายในน้ำ (B, C) แร่ธาตุ
  - เฮพาทิกพอทัลเวน (Hepatic portal vein) $\to$ ตับ $\to$ เฮพาทิกเวน (Hepatic vein) $\to$ หัวใจ
- ดูดซึมผ่านหลอดน้ำเหลืองฝอย: กรดไขมัน กลีเซอรอล วิตามินที่ละลายในไขมัน (A, D, E, K)
  - กรดไขมัน + กลีเซอรอล $\to$ ไตรกลีเซอไรด์ (ที่เอนโดพลาสมิกเรติคูลัม)
  - ไตรกลีเซอไรด์ + โปรตีน + ลิพิด $\to$ ไคโลไมครอน (Chylomicron) (ที่กอลจิคอมเพล็กซ์)
  - ไคโลไมครอนถูกลำเลียงเข้าหลอดน้ำเหลืองฝอย

การขับอุจจาระ (Egestion)

กากอาหารที่ไม่ถูกย่อยจะส่งไปยังลำไส้ใหญ่ (Large Intestine)
ไม่มีการสร้างเอนไซม์ย่อยอาหารอีก
หน้าที่หลักคือการดูดซึมน้ำ แร่ธาตุ และวิตามินกลับเข้าสู่กระแสเลือด
มีแบคทีเรียประจำถิ่นช่วยสังเคราะห์วิตามิน K B7 B9 B12 และกรดโฟลิก
กากอาหารจะถูกเก็บไว้ที่ไส้ตรง (Rectum) และขับออกทางทวารหนัก (Anus)

ข้อสอบระบบย่อยอาหารมนุษย์พร้อมเฉลย

เฉลยโจทย์ระบบย่อยอาหารมนุษย์ ข้อที่ 1

ตอบ ตัวเลือกที่ 3

เพราะ ตับอ่อน สร้างเอนไซม์อะไมเลส (Amylase) ย่อยคาร์โบไฮเดรต (Carbohydrate) และสร้างเอนไซม์ลิเพส (Lipase) ย่อยไขมัน (Lipid)

ส่วนลำไส้เล็กสร้างเอนไซม์มอลเทส (Maltase) ซูเครส (Sucrase) แล็กเทส (Lactase) ที่ย่อยน้ำตาลโมเลกุลคู่ให้เป็นน้ำตาลโมเลกุลเดี่ยว และสร้างเอนไซม์ลิเพสย่อยไขมันเช่นกัน

ตัวเลือกที่ 1 และ 2 ผิด เพราะกระเพาะอาหารสร้างเอนไซม์ย่อยโปรตีนเป็นหลัก แต่กระเพาะอาหารไม่สร้างเอนไซม์ที่ย่อยคาร์โบไฮเดรตและไขมัน

ตัวเลือกที่ 4 และ 5 ผิด เพราะตับไม่ได้สร้างเอนไซม์ แต่ตับสร้างน้ำดี (Bile) ซึ่งไม่ใช่เอนไซม์ น้ำดีทำหน้าที่เพียงแค่ช่วยให้ไขมันแตกตัวเป็นเม็ดเล็ก ๆ (Emulsification) เพื่อให้เอนไซม์ลิเพสจากตับอ่อนทำงานได้ง่ายขึ้นเท่านั้น

เฉลยโจทย์ระบบย่อยอาหารมนุษย์ ข้อที่ 2

ตอบ ตัวเลือกที่ 3

เพราะ อวัยวะ ก คือกระเพาะอาหาร ที่สร้างเพปซิโนเจนซึ่งยังไม่พร้อมทำงานเพื่อย่อยโปรตีน

อวัยวะ ข คือลำไส้เล็ก ที่มีการย่อยสารอาหารทุกประเภทรวมถึงไขมันและกรดนิวคลีอิก

อวัยวะ ค คือปาก ที่สร้างอะไมเลสจากต่อมน้ำลาย เพื่อย่อยแป้งจนได้เดกซ์ทรินและมอลโทส

อวัยวะ ง คือตับ ที่สร้างน้ำดี ซึ่งเป็นสารที่ทำให้ไขมันแตกตัว

อวัยวะ จ คือตับอ่อน ที่สร้างโซเดียมไฮโดรเจนคาร์บอเนตที่มีฤทธิ์เป็นเบสช่วยลดความเป็นกรดของอาหารที่มาจากกระเพาะอาหาร

ดังนั้น อวัยวะ ก หรือกระเพาะอาหารจะมีการย่อยเฉพาะโปรตีนเท่านั้น

ตัวเลือกที่ 1 ผิด เพราะอวัยวะ ค หรือปาก มีการเคี้ยวซึ่งเป็นการย่อยเชิงกล

ตัวเลือกที่ 2 ผิด เพราะอวัยวะ ง หรือตับ สร้างน้ำดีซึ่งไม่ใช่เอนไซม์ จึงไม่ถือว่าสร้างเอนไซม์ย่อยอาหาร

ตัวเลือกที่ 4 ผิด เพราะวิตามินเอซึ่งเป็นวิตามินที่ละลายในไขมันต้องเข้าสู่หลอดน้ำเหลืองฝอย ไม่ใช่หลอดเลือดฝอย

ตัวเลือกที่ 5 ผิด เพราะอวัยวะ จ หรือตับอ่อนทำหน้าที่สร้างและหลั่งเอนไซม์ที่ใช้ในการย่อยอาหาร แต่กระบวนการย่อยไม่ได้เกิดขึ้นภายในตัวตับอ่อนเอง เอนไซม์เหล่านั้นจะถูกส่งไปทำการย่อยอาหารที่ลำไส้เล็ก

เป็นอย่างไรกันบ้างกับเนื้อหาระบบย่อยอาหารมนุษย์ที่พี่สรุปมาให้ หลังอ่านจบแล้ว แนะนำให้ฝึกทำโจทย์เพิ่ม จะได้เข้าใจเนื้อหามากขึ้น โดยพี่มีก็ข้อสอบโพรเจกไทล์ พร้อมเฉลยมาฝากด้วย หวังว่าจะหวังว่าจะช่วยให้น้อง ๆ ที่กำลังเตรียมตัวสอบทุกคนแม่นในเนื้อหาเรื่องนี้มากขึ้นน้าา